Chăm sóc mẹ sau sinh: những điều nên làm và dấu hiệu cần đi khám
Sau sinh, cơ thể người mẹ cần thời gian hồi phục, trong khi bạn phải chăm một em bé mới. Bộ Y tế hướng dẫn theo dõi và chăm sóc mẹ và bé qua 3 mốc: ngày đầu, tuần đầu và 6 tuần đầu sau sinh. Bài này tóm tắt những điều bạn và gia đình nên biết.
Đến cơ sở y tế ngay nếu bạn có
Chảy máu nhiều (băng vệ sinh thấm ướt máu sau 1 giờ), sốt, đau bụng tăng, nhức đầu dữ dội, chóng mặt hoặc hoa mắt, khó thở hoặc đau ngực, co giật, sản dịch có mủ hoặc mùi hôi. Nếu co giật, ngất hoặc chảy máu ồ ạt, gọi 115.
Ngày đầu sau sinh
- Hai giờ đầu: mẹ vẫn ở phòng sinh để nhân viên y tế theo dõi mạch, huyết áp, co hồi tử cung và lượng máu mất. Nếu mẹ và bé đều bình thường, bé nằm da kề da trên ngực mẹ và được cho bú ngay.
- Bé nằm cạnh mẹ, giữ ấm cho bé.
- Mẹ vận động sớm: khoảng 6 giờ sau sinh đã có thể ngồi dậy, hôm sau đi lại nhẹ nhàng.
- Nhờ nhân viên y tế hướng dẫn cho con bú đúng cách và cách chăm sóc rốn.
- Gọi ngay nhân viên y tế khi chảy máu nhiều, đau bụng tăng, nhức đầu, chóng mặt, hoa mắt.
Tuần đầu và 6 tuần đầu
Vệ sinh:
- Rửa vùng sinh dục ít nhất 3 lần mỗi ngày và sau mỗi lần đi vệ sinh, lau khô.
- Sau 2–3 ngày có thể tắm nhanh bằng nước ấm. Mặc đồ sạch, rộng rãi, ngủ phòng thoáng mát.
- Vết khâu tầng sinh môn (nếu có): rửa sạch sau khi đi đại tiểu tiện và thấm khô. Cắt chỉ thường sau khoảng 5 ngày nếu cần.
Ăn uống và nghỉ ngơi:
- Ăn đủ lượng, đủ chất, không kiêng khem vô lý để có sức khỏe và đủ sữa nuôi con. Uống đủ nước.
- Ngủ khoảng 8 giờ mỗi ngày (nhờ người nhà thay phiên), tôn trọng giấc ngủ trưa.
- Tiếp tục uống viên sắt theo hướng dẫn (thường đến hết 6 tuần sau sinh).
- Tránh một số tập quán không có lợi: không nằm than, không uống rượu bia, không ăn chế độ nhiều muối.
Vận động:
- Sau 1 tuần có thể làm việc nhẹ, tránh lao động nặng kéo dài.
- Vận động nhẹ nhàng, thể dục vừa sức giúp cơ thể mau hồi phục, tránh táo bón và ăn ngon miệng.
- Tránh quan hệ tình dục trong khoảng 6 tuần đầu, vì dễ gây tổn thương và nhiễm khuẩn.
Đau do tử cung co lại:
- Đau nhẹ thì không cần xử trí. Đau nhiều có thể chườm nóng và uống paracetamol theo hướng dẫn.
Chăm sóc vú:
- Cho con bú mẹ hoàn toàn. Nếu tắc tia sữa, cần xử trí sớm (day nhẹ, vắt, hút sữa, đi khám) để phòng viêm vú và áp xe vú. Xem bài Nuôi con bằng sữa mẹ.
Tinh thần:
- Cảm xúc buồn, lo âu sau sinh khá thường gặp. Nếu kéo dài hoặc nặng, hãy nói với bác sĩ. Xem bài Trầm cảm sau sinh.
Khám lại sau sinh
- Nhân viên y tế có thể thăm bạn và bé tại nhà hoặc hẹn khám trong tuần đầu.
- Khám lại sau 6 tuần: kiểm tra mạch, huyết áp, thân nhiệt, cân nặng, vú, bụng, tầng sinh môn; hỏi về kinh nguyệt, cho con bú, tinh thần; tư vấn tránh thai (xem bài Kế hoạch hóa gia đình sau sinh); và kiểm tra bé (cân nặng, tiêm chủng).
Dấu hiệu nguy hiểm ở người mẹ sau sinh
Đi khám ngay nếu có một trong các dấu hiệu sau, theo hướng dẫn của Bộ Y tế và CDC:
- Chảy máu nhiều, hoặc sản dịch có mủ, mùi hôi.
- Sốt, ớn lạnh, đau bụng dưới, tử cung ấn đau.
- Đau bụng tăng, tử cung mềm.
- Nhức đầu dữ dội, chóng mặt, hoa mắt, nhìn mờ.
- Phù nhiều ở mặt và tay, huyết áp tăng.
- Khó thở, đau ngực, tim đập nhanh.
- Sưng, đỏ, đau một bên chân.
- Vết khâu sưng, đau, đỏ, chảy dịch.
- Vú sưng, đỏ, đau nhiều kèm sốt.
- Co giật.
- Ý nghĩ làm hại bản thân hoặc bé.
- Rỉ nước tiểu hoặc són phân kéo dài (hỏi bác sĩ).
Trẻ sơ sinh cũng có dấu hiệu cần đi khám. Xem bài Trẻ bệnh: những dấu hiệu nguy hiểm và Sàng lọc sơ sinh và vàng da.
Nếu bạn thấy có điều gì đó không ổn, hãy tin vào cảm nhận của mình và đi khám.