Vắc xin: an toàn và những hiểu lầm thường gặp
Nhiều cha mẹ lo lắng trước khi cho con tiêm chủng, và đó là điều bình thường. Bài này trả lời những thắc mắc hay gặp bằng các nghiên cứu lớn và hướng dẫn của cơ quan y tế. Mục tiêu là giúp bạn tự tin hỏi bác sĩ, không phải thay lời bác sĩ.
Vắc xin hoạt động thế nào?
Vắc xin giúp hệ miễn dịch của cơ thể làm quen với một mầm bệnh trước khi gặp nó thật. Nhờ đó, nếu sau này tiếp xúc với mầm bệnh, cơ thể có thể phản ứng nhanh hơn và hạn chế bị bệnh nặng.
Vắc xin có hiệu quả không?
Một tổng quan hệ thống của Cochrane (138 nghiên cứu, hơn 23 triệu trẻ) cho thấy vắc xin sởi–quai bị–rubella–thủy đậu có hiệu quả cao:
- Phòng sởi: khoảng 95% sau 1 liều và 96% sau 2 liều
- Phòng quai bị: khoảng 72% sau 1 liều và 86% sau 2 liều
- Phòng rubella: khoảng 89%
- Phòng thủy đậu (sau 2 liều ở trẻ 11–22 tháng): khoảng 95% sau 10 năm theo dõi
Hiểu lầm 1: “Tiêm nhiều mũi một buổi làm con quá tải miễn dịch”
Thực tế: CDC nêu việc tiêm nhiều vắc xin cùng lúc đã được chứng minh là an toàn và không gây vấn đề sức khỏe mạn tính. Trẻ gặp hàng nghìn loại vi khuẩn, vi rút mỗi ngày trong sinh hoạt bình thường, nên số kháng nguyên trong vắc xin trẻ em khó có thể là gánh nặng đáng kể thêm cho hệ miễn dịch. Một bài tổng quan trên tạp chí Pediatrics (2002) xem xét khả năng đáp ứng miễn dịch của trẻ sơ sinh, dữ liệu về vắc xin tiêm phối hợp, và nêu rằng trẻ ngày nay thực tế tiếp xúc ít kháng nguyên hơn trong vắc xin so với 40 hay 100 năm trước.
Chuyên gia Dự án Tiêm chủng mở rộng (Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương) cũng cho biết tiêm nhiều loại vắc xin trong một buổi không ảnh hưởng đến sức khỏe của trẻ cũng như khả năng sinh miễn dịch của từng vắc xin; lợi ích là giảm số lần đi tiêm và giúp trẻ tiêm đúng lịch. Khi tiêm nhiều mũi, các mũi được tiêm ở những vị trí khác nhau.
Hiểu lầm 2: “Vắc xin gây tự kỷ”
Thực tế: Ý tưởng này bắt nguồn từ một bài báo năm 1998 (12 trẻ) về vắc xin sởi–quai bị–rubella (MMR). Tác giả sau đó bị kết luận gian lận dữ liệu và có xung đột lợi ích, và bài báo bị tạp chí rút lại (theo Cục Y tế dự phòng, Bộ Y tế). Từ đó nhiều nghiên cứu lớn đã được tiến hành:
- Nghiên cứu theo dõi 657.461 trẻ ở Đan Mạch (2019): trẻ tiêm MMR so với trẻ không tiêm có tỷ số nguy cơ tự kỷ là 0,93 (khoảng tin cậy 95%: 0,85–1,02), tức không tăng nguy cơ, kể cả ở trẻ có anh chị em bị tự kỷ.
- Tổng quan Cochrane (2020) xác nhận không có bằng chứng về mối liên quan giữa MMR và rối loạn phổ tự kỷ (độ chắc chắn bằng chứng: trung bình).
Hiểu lầm 3: “Vắc xin hay gây phản ứng nặng”
Thực tế: phản ứng thường gặp thì nhẹ và tự hết (sốt nhẹ, đau chỗ tiêm). Phản ứng nặng hiếm: Cục Y tế dự phòng nêu sốc phản vệ khoảng 1/1 triệu liều. Tổng quan Cochrane cũng nói rõ một số tác dụng phụ hiếm, để cha mẹ có thông tin đầy đủ:
- Vắc xin MMR (và MMRV) có liên quan đến co giật do sốt, ước tính khoảng 1 trên 1.150 đến 1 trên 1.700 liều.
- Vắc xin MMR có liên quan đến giảm tiểu cầu (ITP) khoảng 1 trên 40.000 liều, và nguy cơ này thấp hơn nguy cơ bị ITP khi mắc chính các bệnh đó.
Vì vậy trẻ được theo dõi 30 phút tại điểm tiêm và 24 giờ tại nhà (xem bài Trước và sau khi tiêm chủng).
Hiểu lầm 4: “Bệnh này bây giờ hiếm rồi, không cần tiêm nữa”
Thực tế: bệnh hiếm chính là nhờ tiêm chủng đạt tỷ lệ cao. Theo Cục Y tế dự phòng, khi chương trình tiêm chủng hiệu quả, cộng đồng ít gặp bệnh nên lợi ích của vắc xin chỉ còn “trên sách báo”, trong khi mũi tiêm thì gắn với đau và khó chịu của trẻ. Ví dụ tại Anh, sau khi một báo cáo sai lệch năm 1974 làm tỷ lệ tiêm vắc xin ho gà giảm từ 81% xuống 31%, khoảng 100.000 trẻ mắc ho gà và 31 trẻ tử vong (theo lời Viện trưởng Viện Pasteur TP.HCM, dẫn trên trang của Cục Y tế dự phòng). Khi tỷ lệ tiêm giảm, bệnh có thể quay lại.
Nếu bạn vẫn còn băn khoăn
Hãy ghi lại câu hỏi và trao đổi với bác sĩ hoặc nhân viên y tế tại trạm y tế/cơ sở tiêm chủng trước buổi tiêm. Đừng tự quyết định bỏ mũi tiêm chỉ vì thông tin trên mạng xã hội. Trẻ chưa tiêm đủ vẫn có thể tiêm bù (xem bài Lịch tiêm chủng cho trẻ em tại Việt Nam).