Tiêu chảy ở trẻ em: cách pha oresol và khi nào cần đi khám
Tiêu chảy rất hay gặp ở trẻ nhỏ. Phần lớn các đợt tiêu chảy tự khỏi sau vài ngày, nguy hiểm chính là mất nước. Chăm sóc đúng tại nhà giúp con khỏi nhanh và tránh phải nhập viện. Bài này theo hướng dẫn xử trí tiêu chảy ở trẻ em của Bộ Y tế và WHO.
Con có bị mất nước không?
Hãy nhìn con và làm thử nghiệm đơn giản:
| Mức | Dấu hiệu (có từ 2 dấu hiệu trở lên) | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Mất nước nặng | Li bì hoặc khó đánh thức; mắt trũng; không uống được hoặc uống kém; véo da bụng, da trở lại rất chậm (hơn 2 giây) | Cấp cứu. Trên đường đi cho uống từng thìa oresol và tiếp tục cho bú |
| Có mất nước | Vật vã, quấy khóc; mắt trũng; khát, uống háo hức; véo da bụng, da trở lại chậm | Đến cơ sở y tế để được bù nước theo hướng dẫn |
| Không mất nước | Không đủ các dấu hiệu trên | Chăm sóc tại nhà theo 4 nguyên tắc dưới đây |
Cách véo da bụng: dùng ngón cái và ngón trỏ véo nhẹ da bụng của con rồi thả ra. Da trở lại bình thường ngay là bình thường. Da trở lại chậm hoặc rất chậm là dấu hiệu mất nước.
4 nguyên tắc chăm sóc tiêu chảy tại nhà
1. Cho con uống thêm dịch
Cho uống thêm so với bình thường để phòng mất nước:
- Tiếp tục cho bú mẹ, bú nhiều hơn và lâu hơn mỗi lần.
- Trẻ bú mẹ hoàn toàn: cho thêm oresol sau mỗi cữ bú.
- Trẻ không bú mẹ hoàn toàn: oresol, nước cháo loãng, nước cơm, súp hoặc nước sạch.
- Lượng uống thêm sau mỗi lần đi ngoài: trẻ dưới 2 tuổi 50–100 mL; trẻ từ 2 tuổi 100–200 mL. Trẻ lớn thì uống theo nhu cầu.
- Cho uống từng ngụm nhỏ bằng thìa. Nếu con nôn, chờ 10 phút rồi cho uống chậm hơn. Tiếp tục cho đến khi hết tiêu chảy.
Nên tránh: nước ngọt có ga, nước trà đường, nước trái cây đóng chai. Các loại này có thể làm tiêu chảy nặng thêm. Cà phê và các loại trà thuốc cũng không phù hợp.
2. Pha oresol đúng cách
Oresol là dung dịch muối và đường đã cân sẵn, nên đúng tỷ lệ mới có tác dụng.
- Rửa tay bằng xà phòng.
- Đổ cả gói bột vào bình sạch.
- Đong đúng lượng nước ghi trên gói (mỗi loại gói pha trong một lượng nước khác nhau, thường là 1 lít hoặc lượng ghi trên gói). Tốt nhất dùng nước đun sôi để nguội.
- Khuấy cho tan hoàn toàn.
- Dùng trong 24 giờ, phần còn lại bỏ đi. Mỗi ngày pha mới.
Quan trọng: pha thiếu nước thì dung dịch quá đặc và nguy hiểm; pha thừa nước thì quá loãng, không đủ tác dụng. Đừng tự thêm đường hoặc muối.
Theo Bộ Y tế, oresol nồng độ thẩm thấu thấp hiệu quả hơn loại chuẩn cũ, vì giảm lượng phân và nôn. Hãy đọc nhãn gói. Nếu mí mắt con bị phù, ngừng oresol, cho bú mẹ hoặc uống nước sạch, rồi cho lại oresol sau khi hết phù.
3. Bổ sung kẽm
Kẽm giúp rút ngắn thời gian và mức độ tiêu chảy, và giảm nguy cơ tiêu chảy lại trong vài tháng sau. Cho uống càng sớm càng tốt khi bắt đầu tiêu chảy, theo hướng dẫn của Bộ Y tế:
- Trẻ dưới 6 tháng: 10 mg mỗi ngày (một nửa viên 20 mg).
- Trẻ từ 6 tháng trở lên: 20 mg mỗi ngày (một viên).
- Uống 10–14 ngày. WHO khuyến cáo đủ 14 ngày, dù con đã hết tiêu chảy.
Với trẻ nhỏ, hòa viên kẽm với ít sữa mẹ, oresol hoặc nước sạch rồi cho uống bằng thìa. Hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về dạng thuốc (viên hay siro) và liều theo tuổi.
4. Tiếp tục cho con ăn
Không cho con nhịn ăn và không pha loãng thức ăn. Tiếp tục bú mẹ thường xuyên. Phần lớn trẻ thèm ăn lại khi đã bù đủ nước. Trẻ ăn đầy đủ sẽ hồi phục nhanh hơn và ít bị sụt cân.
Đưa con đi khám khi con
- Đi ngoài rất nhiều lần phân lỏng.
- Nôn nhiều hoặc nôn lặp lại.
- Rất khát.
- Ăn uống kém hoặc bỏ bú.
- Không đỡ sau 2 ngày chăm sóc.
- Sốt cao hơn.
- Có máu trong phân.
- Tiêu chảy kéo dài từ 14 ngày trở lên.
Thuốc không nên tự dùng
Theo Bộ Y tế, không dùng kháng sinh thường quy cho trẻ tiêu chảy, vì phần lớn không hiệu quả và có thể nguy hiểm. Kháng sinh chỉ cần khi tiêu chảy có máu hoặc theo chỉ định của bác sĩ.
Không nên tự cho con dùng:
- Thuốc cầm tiêu chảy (loperamid, kaolin, attapulgite, smectit, than hoạt…). Không giúp ích cho trẻ, có loại còn gây nguy hiểm.
- Thuốc chống nôn và thuốc steroid.
Hãy hỏi bác sĩ trước khi cho con dùng bất cứ thuốc nào ngoài oresol và kẽm.
Phòng tiêu chảy cho con
- Bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu.
- Rửa tay bằng xà phòng trước khi chuẩn bị thức ăn, trước khi cho con ăn và sau khi đi vệ sinh hay thay tã.
- Dùng nước sạch, thực phẩm nấu chín, bảo quản an toàn.
- Dùng hố xí hợp vệ sinh và xử lý phân an toàn.
- Tiêm vắc xin rota: nay là vắc xin trong chương trình tiêm chủng mở rộng (xem bài Lịch tiêm chủng cho trẻ em).
Nếu bạn thấy con khác thường và lo lắng, hãy tin vào cảm nhận của mình và đưa con đi khám.