Trẻ ho: khi nào là cảm lạnh, khi nào nghi viêm phổi
Hầu hết trẻ ho là do cảm lạnh (nhiễm vi rút) và tự khỏi sau vài ngày. Nhưng ho cũng có thể là dấu hiệu viêm phổi, một bệnh nặng ở trẻ nhỏ. Cách phân biệt không dựa vào tiếng ho, mà dựa vào cách con thở và các dấu hiệu đi kèm. Bài này theo hướng dẫn xử trí lồng ghép bệnh trẻ em (IMCI) của WHO, mà Bộ Y tế cũng áp dụng cho trẻ dưới 5 tuổi.
Cách kiểm tra con thở
1. Đếm nhịp thở trong 1 phút
Đếm khi con đang yên tĩnh (đang ngủ hoặc nằm yên, không khóc, không bú). Dùng đồng hồ, đếm số lần lồng ngực nhấp nhô trong đủ 1 phút. Nếu con quấy khóc, hãy dỗ con yên rồi đếm lại.
| Tuổi | Gọi là thở nhanh khi |
|---|---|
| Dưới 2 tháng | từ 60 lần/phút trở lên |
| 2 tháng đến dưới 12 tháng | từ 50 lần/phút trở lên |
| 12 tháng đến 5 tuổi | từ 40 lần/phút trở lên |
2. Nhìn lồng ngực
Rút lõm lồng ngực: phần dưới lồng ngực lõm vào khi con hít vào (bình thường lồng ngực và bụng cùng phồng lên). Hãy vén áo con lên để nhìn rõ.
3. Nghe tiếng thở
Thở rít: tiếng thở rít thô ráp khi hít vào, nghe được khi con đang yên (không khóc). Đây là dấu hiệu nguy hiểm, cần đi khám cấp cứu. Khò khè: tiếng thở rít nhẹ, như tiếng huýt, thường khi thở ra.
Con ho: mức độ nào?
| Tình huống | Ý nghĩa | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Con có dấu hiệu nguy hiểm (không uống/bú được, nôn hết mọi thứ, co giật, li bì) hoặc thở rít khi yên | Viêm phổi nặng hoặc bệnh rất nặng | Đi cấp cứu ngay |
| Thở nhanh hoặc rút lõm lồng ngực | Có thể viêm phổi | Đi khám trong ngày. Thường cần kháng sinh theo chỉ định và khám lại sau 3 ngày |
| Không có các dấu hiệu trên | Ho hoặc cảm lạnh | Chăm sóc tại nhà, theo dõi |
Đừng tự cho kháng sinh khi chưa có bác sĩ. Phần lớn ho, cảm lạnh do vi rút, không cần kháng sinh.
Chăm sóc con ho tại nhà
- Cho uống đủ nước, tiếp tục bú mẹ hoặc ăn uống như bình thường.
- Làm dịu họng: WHO hướng dẫn dùng cách an toàn, ví dụ sữa mẹ với trẻ bú mẹ.
- Nhỏ mũi nước muối sinh lý khi con nghẹt mũi. Có thể dùng máy tạo ẩm hơi mát (CDC).
- Mật ong làm dịu ho, nhưng chỉ cho trẻ từ 1 tuổi trở lên. Tuyệt đối không cho trẻ dưới 1 tuổi dùng mật ong (CDC).
- Thuốc ho, thuốc cảm không kê đơn không khuyến cáo cho trẻ dưới 6 tuổi vì có thể gây tác dụng phụ nặng (CDC). Viên ngậm họng không dùng cho trẻ dưới 4 tuổi.
- Nếu con sốt, xem bài Sốt ở trẻ em.
Khi nào đưa con đi khám
Ngay lập tức, theo hướng dẫn của WHO về dấu hiệu cần quay lại ngay:
- Con không uống hoặc không bú được.
- Con ốm nặng hơn.
- Con bị sốt (nếu chưa sốt trước đó).
- Thở nhanh hoặc thở khó.
Trong vài ngày:
- Ho kèm sốt kéo dài hơn 3–4 ngày, hoặc triệu chứng kéo dài hơn 10 ngày mà không đỡ (CDC).
- Đã đỡ rồi nặng lên lại.
- Ho kéo dài hơn 14 ngày, hoặc khò khè tái đi tái lại. Cần bác sĩ đánh giá, vì có thể là hen hoặc một bệnh khác, như lao (WHO).
Phòng bệnh cho con
- Tiêm chủng đầy đủ (các vắc xin trong chương trình như phế cầu, Hib, ho gà, sởi… giúp phòng các bệnh gây viêm phổi). Xem Lịch tiêm chủng cho trẻ em.
- Bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu.
- Rửa tay thường xuyên, tránh cho con tiếp xúc với người đang ho, tránh khói thuốc lá.
Nếu bạn thấy con khác thường và lo lắng, hãy tin vào cảm nhận của mình và đưa con đi khám.