Hành vi của trẻ: điều gì bình thường, khi nào cần giúp
Trẻ nào cũng có lúc cáu, sợ hãi, mút ngón tay hay nháy mắt liên tục. Phần lớn những chuyện này lành mạnh hoặc tự qua đi. Bài này giúp cha mẹ phân biệt điều thường gặp với dấu hiệu cần người lớn giúp, và gợi ý cách phản ứng không cần trừng phạt.
Khi nào nên để ý nhiều hơn
Buồn bã hoặc lo âu kéo dài
Trẻ ai cũng có lúc sợ và lo. Nhưng nếu nỗi sợ hay nỗi buồn kéo dài, quá mức, và ảnh hưởng đến việc học, chơi và sinh hoạt, đó có thể là lo âu hoặc trầm cảm.
Lo âu ở trẻ có thể biểu hiện bằng sợ hãi, lo lắng, nhưng cũng có thể làm trẻ cáu gắt, giận dữ. Kèm theo thường có khó ngủ, mệt, đau đầu, đau bụng.
Trầm cảm ở trẻ thường là buồn bã, tuyệt vọng hoặc cáu kỉnh phần lớn thời gian, mất hứng thú với những việc trước đây thích, thay đổi ăn ngủ, mệt mỏi, khó tập trung, thấy mình vô giá trị. Trầm cảm có thể khiến trẻ nghĩ đến chuyện tự tử.
Các nguồn y tế khuyên nên đưa trẻ đi khám nếu những biểu hiện trên kéo dài từ vài tuần trở lên, làm trẻ hoặc gia đình đau khổ, hoặc cản trở trẻ ở trường, ở nhà hay với bạn bè. Một số dấu hiệu này cũng có thể do bệnh khác gây ra, nên cần bác sĩ đánh giá.
“Con hay lơ đãng, không ngồi yên”
Không phải lúc nào cũng là rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD). Theo CDC, không có một xét nghiệm đơn lẻ nào để chẩn đoán ADHD, và nhiều vấn đề khác như rối loạn giấc ngủ, lo âu, trầm cảm, một số khó khăn trong học tập cũng có thể có biểu hiện giống ADHD. Việc chẩn đoán do chuyên gia tâm lý/tâm thần hoặc bác sĩ chăm sóc ban đầu như bác sĩ nhi thực hiện.
Một số thói quen thường gặp
Mút ngón tay, ngậm núm vú giả. Hầu hết trẻ tự bỏ trước khi đi học được một thời gian. Việc mút liên tục sau 2–4 tuổi có thể ảnh hưởng hình dạng hàm và cách răng mọc. Nếu trẻ bỏ trước khi răng cửa vĩnh viễn mọc, khớp cắn thường tự chỉnh. Cách giúp con: khen thưởng khi con nhịn được, dùng bảng dán sao, nhắc nhẹ nhàng, tìm việc cho đôi tay bận rộn. Tránh la mắng, trêu chọc hay trừng phạt nặng. Với trẻ sơ sinh, núm vú giả lúc ngủ trưa và ngủ đêm còn giúp giảm nguy cơ đột tử (xem bài Giấc ngủ của trẻ).
Máy cơ (cử động hoặc phát âm lặp lại đột ngột). Máy cơ kéo dài dưới 1 năm gọi là rối loạn máy cơ tạm thời; từ 1 năm trở lên là rối loạn máy cơ kéo dài hoặc hội chứng Tourette (khi có cả cử động lẫn âm thanh). CDC khuyên nên nói với bác sĩ nếu con có những cử động hoặc âm thanh đột ngột, lặp lại.
Đập đầu. Thỉnh thoảng đập đầu thường là cách trẻ tự dỗ mình, giải tỏa bực bội hoặc tự kích thích. Nên cố đừng làm to chuyện hay mắng trẻ, bảo vệ con khỏi bị thương và xem con đang khó chịu điều gì. Nếu con đập đầu thường xuyên, nhất là khi có dấu hiệu chậm phát triển hoặc ít tương tác với người khác, hãy đưa con đi khám.
Cách phản ứng với hành vi của con
Theo hướng dẫn nuôi dạy trẻ của CDC:
- Khen và thưởng cho hành vi tốt; khen cụ thể, bằng lời đơn giản và giọng vui vẻ.
- Lờ đi những hành vi nhỏ bạn không muốn khuyến khích, như mè nheo, khóc không có nguyên nhân thực sự, hờn dỗi.
- Không bỏ qua hành vi nguy hiểm hoặc phá hoại: con tự làm đau mình, đánh người khác hay phá đồ vật.
- Nếu cần hậu quả, hãy dùng hậu quả rõ ràng, nhất quán và xảy ra ngay sau hành vi (ví dụ mất sự chú ý, mất một đặc quyền, hoặc cho con ngồi nghỉ ngắn).
Khi nào nên đưa con đi khám
- Buồn bã, mất hứng thú, cáu kỉnh hoặc lo âu kéo dài từ vài tuần, hoặc ảnh hưởng học tập, sinh hoạt
- Con nói về chuyện tự làm hại mình (xem khung đỏ ở trên)
- Con có máy cơ, hoặc đập đầu thường xuyên, hoặc có dấu hiệu chậm phát triển, ít giao tiếp
- Con khó ngồi yên, khó tập trung ảnh hưởng đến việc học
- Cha mẹ đã thử nhiều cách mà hành vi của con không cải thiện